Read More

slide

ZMNIEJSZONA AKTYWNOŚĆ

karol_marks_450

Od końca lat osiemdziesiątych wyraźnie zmiejszyła się atrakcyjność wyboru na rzecz socjalistycznych (ściślej marksistow­skich) wzorów i radzieckich doświadczeń. Jednak sama możliwość wyboru pozostała, choć w innym niż dotąd wymiarze. W przyszłości będzie to wybór w ramach zasadniczej prokapitalistycznej opcji na rzecz budowy systemu gospodarki wolnorynkowej między dwoma strategiami budowy tej gospodarki: strategią o czysto liberalnej i skraj­nie wolnorynkowej formule bądź strategią bardziej etatystyczną dającą władzom państwa większe możliwości ingerencji w życie gospodarcze kraju i w procesy jego transformacji. Tak więc wybór (a przypuszczalnie gospodarki oraz dróg i metod dochodzenia w przyszłości do już w pełni rozwiniętej gospodarki kapitalistycznej. Jednak mimo tej zasadniczej, prokapitalistycznej orientacji jeszcze długo liczne państwa Trzeciego Świata klasyfikowane przy użyciu tej formuły będą stanowiły ważny element realiów współczesnego świata. Są to państwa o krótkiej (licząc od momentu dekolonizacji) i niełatwej historii oraz jeszcze trudniejszej przyszłości. W tym kontekście warto całość rozważań zamknąć spostrzeżeniem nieco innej natury, spostrzeżeniem o ogrom­nym dramatyzmie sytuacji prawie wszystkich państw Trzeciego Świata, potrzebujących pomocy wyrastającej nie z określonych dążności ideo­logicznych, lecz moralnego nakazu ogólnoludzkiej solidarności. Łatwo się domyśleć, że ze względu na temat rozdziału odniesienie do polskiego wymiaru omawianych ideologii będzie niemal żadne. Niemal, bo trzeba pamiętać o koncepcjach profesora Michała Kaleckiego uznającego państwa Trzeciego Świata za państwa w rozu­mieniu marksistowskim nowego typu oraz… o przedwojennych staraniach Ligi Morskiej i Kolonialnej o uzyskanie terenów dla polskiego osadnictwa w niektórych krajach Afryki.

IDEOWE DEKLARACJE

psychologia-inwestycji

W deklaracjach ideowych przywódców tych państw w zawikłany, a niekiedy dramatyczny, sposób splatają się ze sobą dwie dążności: wielkiej modernizacji zastanej rzeczywistości w imię ideałów i wzorców wyniesionych z tradycji europejskiej oraz za­chowania własnej tożsamości kulturowej niejednolitej w swym tworzy­wie, a niezbędnej dla ukonstytuowania nowego narodu. Śledząc burzliwe dzieje krajów Trzeciego Świata, spostrzegamy także ewolucję ich myślenia politycznego. Analizy jej całości nie można ograniczać do spostrzeżenia, że funkcjonowanie tych systemów naj­częściej prowadzi do negacji w praktyce idei liberalnej demokracji. To, niestety trafne, spostrzeżenie w odniesieniu do większości tych państw nie wyjaśnia istoty problemu. Nie negując wartości i potrzeby demo­kracji parlamentarnej dla trzecioświatowych społeczności, trzeba dziś uznać, że istota problemu polega na czym innym. W przekonaniu przywódców tych państw tkwi ona w konkretnych osiągnięciach uzyskanych przez te państwa w walce z nędzą i zacofaniem, a nie w doskonaleniu praktykowania ideałów demokracji wedle europejskich wzorów. Ta, zdaniem pewnych badaczy, słuszna myśl niesie jednak w sobie zasadnicze niebezpieczeństwo. Pojawia się ono w chwilii, gdy przywódcy państw Trzeciego Świata zaczynają uważać, że potrzeby bądź osiągnięcia związane z walką z nędzą i zacofaniem uprawniają ich do całkowitej rezygnacji z budowania i poszanowania idei i instytucji demokracji.Do końca lat osiemdziesiątych nieliczne kraje Trzeciego Świata dokonały ostatecznego wyboru między kapitalizmem a socjalizmem w ujęciu marksistowskim na rzecz tego ostatniego. Wydarzenia, które nastąpiły po 1989 r. pozwalają przypuszczać, że ten wybór może okazać się nieostateczny.

NAJBARDZIEJ MODELOWY PRZYKŁAD

4c8981d47a81076706ce439ebfb01113

Za najbardziej modelowy przykład myśli politycznej krajów Trzeciego Świata wyraźnie demonstrujący jej specyfikę uznawało się ideologię socjalizmu indyjskiego w postaci nadanej jej przez Jawaharlala Nehru. Ten myśliciel i polityk dokonał syntezy elementów tradycyjnego dziedzictwa intelektualnego Indii, przede wszystkim filozofii Mahatmy Gandhiego, oraz myśli politycznej i społecznej kapitalizmu i socjalizmu (zarówno reformistycznego, jak i klasowego) w jedną ideologię. Mimo niespójności jej elementów składowych wiernych różnym, a niekiedy przeciwstawnym wartościom, jej sens rysuje się bardzo wyraźnie. Naczelną ideą jest niezależne państwo świeckie i demokratyczne. Państwo to ma rozległe kompetencje w sferze ekonomicznej. Życie gospodarcze kraju ma rozwijać się w ramach wielosektorowej gospodarki. Władze państwa, realizując wielki program reform, dążą do urzeczywistnienia — choć w odległej perspektywie — zasady równości społecznej pojmowanej jako równość szans. Wzrost produktu społecznego niezbędny w warunkach zacofania kraju ma być wynikiem sterowania przez państwo wielosektorową gospodarką z sektorem państwowym na czele. Realizacja tej polityki nie oznacza dążenia do upośledzenia czy likwidacji własności prywatnej. Ta, zachowując pełnię swych uprawnień, istnieje nadal pod kontrolą planującego państwa. Państwo ma być demokracją parlamentarną opartą na pluralizmie gry politycznej. Rządy należą do większości, ale ta nie może unicestwić praw mniejszości Podstawowym elementem gry politycznej i funkcjonowania całego systemu jest daleka od logiki rewolucji zasada kompromisu. Na przykładzie indyjskiej myśli politycznej możemy odnaleźć zasadniczą ideę wszelkich systemów ideowych państw Trzeciego Świata: dążenie do wyzwolenia społecznego przez dokonanie zasadniczych przekształceń realiów społeczeństw, które znalazły się w granicach państw postkolonialnych.

ODNIESIENIE DO RZECZYWISTYCH REALIÓW PAŃSTWA

images (2)

Dokonując generalnego oglądu koncepcji ideowo-politycznych krajów Trzeciego Świata, zawsze trzeba pamiętać o odniesieniu wszel­kich rozważań do ich rzeczywistej realizacji i realiów państw, w których badane koncepcje są rozwijane. Ta rutynowa w pracy każdego badacza myśli politycznej reguła jest po prostu niezbędna. Dobrze widać to na przykładzie analizy oryginalnej ideologii libijskiego przywódcy Muam- mara Al-Kadafiego. Oryginalne idee głoszące stworzenie zdecentrali­zowanego systemu demokracji bezpośredniej urzeczywistnianego za pośrednictwem szeroko rozbudowanych struktur samorządowych o roz­ległych kompetencjach w konfrontacji z realiami okazują się werbalną deklaracją. Ich urzeczywistnienie należy, mówiąc oględnie, do odległej przyszłości, teraźniejszością zaś jest autorytarna dyktatura libijskiego przywódcy. Ten z pomocą aparatu biurokratycznego realizował szeroko zakrojone i centralnie sterowane reformy społeczne i gospodarcze.Zagadnieniem, które w minionych dziesięcioleciach przyciągało uwagę wielu badaczy, było pytanie o przyszłość krajów Trzeciego Świata. Większość badaczy marksistowskich zawsze twierdziła, że prędzej czy później kraje te będą musiały dokonać zasadniczego wyboru: kapitalizm albo socjalizm. W ich ujęciu istnienie państw  Trzeciego Świata było tylko kwestią czasu i tylko należało badać, kiedy i w jakich warunkach zostanie dokonany jedynie słuszny wybór w stronę socjalizmu. Pryncypialne przekonanie badaczy marksistowskich o nie­odwracalności drogi tych krajów do urzeczywistnienia idei socjalizmu naukowego podważyły fakty i to już na długo przed końcem lat osiemdziesiątych. Egipt, Indonezja, a przede wszystkim Indie, z państw będących klasycznymi przykładami krajów Trzeciego Świata z lat pięćdziesiątych, już w latach siedemdziesiątych przekształciły się w pań­stwa o gospodarkach kapitalistycznych.

W WIELU KWESTIACH

0004EGMV0BKXX05P-C116-F4

W wielu kwestiach to, co religijne, i to, co prawne jest w religii mahometańskiej po prostu identyczne. Wyznawcy islamu dzielą się na dwa odłamy: sunnitów i szyitów. Ale dla żadnego mahometanina nie istnieje w sferze idei wyrastająca z europejskich tradycji oświeceniowych zasada rozdziału kościoła od państwa. Tylko nieliczne państwa zamiesz­kane przez wyznawców islamu (jak np. Turcja czy ZSRR w swych azjatyckich republikach) podjęły próbę jej realizacji.Większość państw Trzeciego Świata z ludnością mahometańską podjęła próbę inkorporacji do myśli politycznej rządzących ekip treści islamu (jak np. w socjalizmie algierskim czy egipskim) albo bezpośred­nio rozstrzygnęła w konstytucjach, że islam jest religią państwową (tak było w Somalii). Była to nie tylko kapitulacja przed realiami, lecz także chęć wzmocnienia siły i autorytetu państwa oraz jego prawa.W tej sytuacji nie dziwi fakt, że w państwach zamieszkanych przez mahometan, w tym w krajach Trzeciego Świata, islam w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych mógł współistnieć z różnymi roz­wiązaniami ustrojowymi, poczynając od monarchii absolutnej w Arabii Saudyjskiej, a na ludowej republice Libii kończąc. Ten stan swoistej stabilizacji został zakłócony pod koniec lat siedemdziesiątych, gdy w licznych krajach z ludnością mahometańską pojawili się fundamen­taliści islamscy. Są to zwolennicy totalnego podporządkowania życia społecznego zasadom islamu w ramach organizacji państwowej, w któ­rej naczelna władza należałaby do duchowieństwa.

WYLICZANIE CECH

643175__Central_African_Republic_04_34

Wyliczenie cech charakterystycznych socjalistycznych ideologii krajów Trzeciego Świata należy zacząć od mocnego podkreślenia ich akceptacji dla religii jako wyznania i światopoglądu. Ten ostatni niemal wszędzie uznaje się ważny, a niekiedy zasadniczy element ideologii. Wśród religii, do których sięgają tamtejsi przywódcy, na plan pierwszy wysuwa się islam (o czym dalej). Za hegemona wśród różnych części społeczeństwa uznaje się powszechnie ludność wsi. Często podkreśla się, że nawet dokonana indust­rializacja nie zniesie nadrzędnej pozycji tej grupy w całej zbiorowości. Wyraźnie podkreśla się, że wszystkie części społeczeństwa należą do jednej solidarnej zbiorowości. Jej obowiązkiem jest współpraca, myślenie zaś i działanie w kategoriach walki klas jest błędne i niedopuszczalne. W ujęciu ideologów Trzeciego Świata socjalistyczna gospodar­ka służąca całej społeczności to system oparty na zgodnej kooperacji kilku różnych form własności. Każda z nich jest potrzebna do rozwoju wspólnoty. Mówiąc o inspiracji religijnej w myśli politycznej interesujących nas  społeczności — jak zaznaczono — trzeba podkreślić szczególne znaczenie islamu. Ta wiara na tle innych religii występujących w krajach Trzeciego Świata zajęła szczególnie mocną pozycję. Religia islamu, głosząca wiarę w jednego Boga oraz prymat jednej etyki nad wszystkimi sferami życia człowieka, charakteryzuje się także znacznym zespoleniem treści czysto religijnych z ujmowaniem zagadnień ustrojowo-prawnych. Islam to nie tylko fundament idei państwa, to także niezbędny element instytucji i reguł całego porządku prawnego w praktyce.

RÓŻNE IDEOLOGIE

images (3)

Analizując różne ideologie Trzeciego Świata, często spostrzegamy takie, które kiedyś określiły się jako socjalistyczne. Towarzyszyło temu mocne podkreślanie ich swoistości, przy czym wyraźnie stwierdzano, że ta nazywa nie oznacza naśladowania czy mechanicznego przeniesienia recept i doświadczeń ideowych ZSRR i tych państw europejskich, które do niedawna budowały realny socjalizm w imię tez Marksa i Lenina. Bliższa analiza ustaleń ideowych tych ideologii socjalistycznych, mocno manifestujących swoją odrębność, pozwala wyraźnie spostrzec, że odbiegają one od formy i treści uznawanych jeszcze niedawno za jedynie słuszne na wschodzie Europy. Zanim wskażemy te różnice, warto zastanowić się nad przyczynami sięgnięcia do nazwy socjalizm. Oto one:W walce o swą niepodległość społeczności Trzeciego Świata spotykały się z poparciem obozu socjalistycznego, a po uzyskaniu niepodległości, z jego pomocą.Ówczesne sympatie szeroko pojętej lewicy socjalistycznej (a więc nie tylko komunistów) towarzyszyły tej walce o emancypację i niezawisłość z kapitalistycznymi państwami kolonialnymi.Ważna była w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych atrakcyjność wizji socjalizmu dostrzegana zarówno w wymiarze tradycji, jak i ówczesnych dokonań ZSRR i jego sojuszników. To wówczas np. forsowna industrializacja na wzór radziecki była odbierana przez wielu intelektualistów Azji czy Afryki jako najlepsza i niezawodna droga do dobrobytu i sprawiedliwości społecznej.Idee kolektywizmu chętnie identyfikowano z własnymi tradycjami i realiami plemiennymi czy szczepowymi. Dodajmy tu, że te ostatnie próby prowadziły niektórych ideologów z krajów Trzeciego Świata (głównie w Afryce) do przekonania, że idee socjalizmu są identyczne z tradycjami tego kontynentu i to ludy Afryki mogą w naj­właściwszy sposób urzeczywistnić ideały socjalizmu jako zbiorowości nie skażone walką klasową i jej skutkami.

ZJAWISKO W USA

USA-AMCHAM

Zjawisko to w USA swą genezą sięga końca ubiegłego stulecia, kiedy tym właśnie mianem określono zwolenników reform politycznych i gospodarczych zakładających zwiększenie uprawnień władz państwa. Reformy te miały ograniczyć dominację wielkiego kapitału i wynikające z niej zagrożenia dla średnich i drobnych posiadaczy, którzy stali się wówczas zapleczem dla ruchu populistycznego. Najczęściej dążności populistyczne re­prezentowali politycy w krajach Ameryki Łacińskiej. Klasycznym przykładem są tu jednak poglądy Juana Domingo Perona. Ten argentyński polityk w mundurze oparł swój program polityczny na hasłach suwerenności politycznej, niezależności ekonomicznej oraz sprawiedliwości społecznej. Gdyby hasła te przełożyć na język kon­kretów ideowych, to byłyby to idee nacjonalizmu, głównie w stosunkach międzynarodowych, solidaryzmu społecznego, interwencjonizmu pań­stwowego i państwa dobrobytu oraz antykomunizmu. Mimo dwóch przegranych Perona i peronistów ten właśnie model populizmu — a nie północnoamerykański, który po likwidacji przewagi wielkiego kapitału miał tylko doprowadzić do odbudowy zasady wolnej kon­kurencji w życiu społecznym USA — wywarł największy wpływ na ideologów i przywódców krajów Trzeciego Świata przy tworzeniu uzasadnień ideowych dla ich polityki wewnętrznej i międzynarodowej. Lecz był to tylko wpływ, a nie pełna recepcja całego modelu.

JAK UCZY HISTORIA

historia_szkoly

Jak uczy historia, dążności populistyczne pojawiały się często w sytuacjach kryzysowych, kiedy ambitni politycy podejmowali próbę zdobycia władzy. Szukając poparcia mas, kreślili przed nimi wielkie programy nośne w formie, bogate w obietnice i niekiedy demagogiczne w treści. Przeważnie projekty te nie godziły we własność prywatną w ogóle. Częściej słyszano wezwania do ograniczenia wielkiej własności, ale i te, gdy przychodziło do ich realizacji, zazwyczaj pozostawały w sferze projektów. Praktycznym efektem populizmu były najczęściej reformy prowadzone w majestacie prawa. Ich współczesne efekty to rozwój sektora państwowego przez inwestycje czy nacjonalizacja ob­cych kapitałów w gospodarce, która nadal pozostaje kapitalistyczna, oraz zwiększenie bezpieczeństwa socjalnego grup ludności żyjących z pracy lub z drobnej własności.Już ta zwięzła charakterystyka prowadzi do wniosku, że realizacje tych idei możemy spotkać w wielu epokach i w wielu krajach. Pomijając fakty z przeszłości (np. republiki rzymskiej) wskażmy, że w XX w. idee populizmu można spostrzec w faszyzmie, w myśli politycznej radykal­nych nacjonalistów, a także w życiu politycznym powojennej Europy Zachodniej oraz Stanów Zjednoczonych.W latach siedemdziesiątych głośny był duński polityk Morgens Glistrup, prowadzący swych zwolenników do walki wyborczej pod hasłem likwidacji podatków. W amerykańskim życiu politycznym do idei populistycznych sięgali niektórzy liderzy Partii Demokratycznej, i ostatnio George Mc Govern oraz Michael Dukakis.

W KONTEKŚCIE UWAG

pobrane (1)

W kontekście tych uwag warto zastanowić się nad miejscem idei demokracji w omawianej myśli, a także ustosunkować się do częstego określenia ideologii Trzeciego Świata jako populistycznych. Idea demo­kracji pojawia się w myśli politycznej interesujących nas krajów już na etapie walki o ich niezawisłość i stanowi wtedy bardzo ważny element tej myśli. Po zdobyciu własnej państwowości zazwyczaj idee i instytucje demokratyczne przegrywają w starciu z realiami społecznymi na rzecz monopartyjnych systemów „demokracji kierowanej” czy wręcz dyk­tatorskich rządów głowy państwa. Często całej tej przemianie towa­rzyszy zachowanie demokratycznej frazeologii. Przyczyny są liczne, poczynając od cynizmu liderów politycznych czy wymogów taktyki, a kończąc na przekonaniu przywódców, że dzięki dyktaturze będzie wreszcie możliwe zbudowanie demokracji. Tylko nieliczne kraje Trze­ciego Świata wierne swym niepodległościowym ideologiom potrafiły stworzyć systemy demokracji parlamentarnej na wzór zachodnioeuro­pejski, jak np. Indie. Lecz i tam z wielu przyczyn urzeczywistnione rozwiązania nie w pełni przystają do przyjętego za wzorzec modelu.Nazywanie określonych ideologii Trzeciego Świata populistycz­nymi jest w większym stopniu wadliwe niż trafne. Idea populizmu, a właściwie rządów populistycznych jest bardzo stara i pochodzi z czasów, gdy polityka była domeną arystokratycznych elit. Głosi ona, iż działacze czy przywódcy polityczni walczący o władzę winni zabiegać o  poparcie szerokich mas, ludu, obiecując wielkie reformy. Te najczęś­ciej miały prowadzić do poprawy egzystencji dwóch zbiorowości: drobnych właścicieli oraz ludzi żyjących tylko z pracy własnych rąk.